Türk tarihinin en önemli dönüm noktası İslamiyet’i kabulüdür. Bu hadise ile birlikte Hint alt kıtasından Balkanlara tarihte birçok Müslüman Türk devleti kurulmuş ve bünyelerinde kıymetli bir kültür varlığı gelişmiştir. Sanat, mitoloji, mimari ve musikinin yanında bu mirasın bir önemli parçası, gelişmiş estetik ve güzellik yönü, sağlam varlık ve bilgi telakkisi, zengin kelime kadrosu, ahenkli ve oturmuş dili yazılmış Türk İslâm Edebiyatı’dır. Türk İslâm Edebiyatı dersinin kapsam ve ilgi alanını oluşturan dini-tasavvufi ve edebi birikim Cumhuriyet’e kadar Osmanlı Türkçesi ile yazıya geçirilmiştir. Dolayısıyla Fakültemizde dönemlik okutulan Osmanlı Türkçesi okuma ve yazma dersi bu dersin hazırlık safhası olmaktadır.
Türkler İslam’ın tevhid akidesine dayalı olarak var olan nazım ve nesir türlerini Türk dili ile geliştirmiş, yeni türler ve formlar ile İslam’ın duyulara ve gönle hitap eden estetik ve edebi cephesine farklı bir hususiyet kazandırmışlarıdır. İlk örnekleri Kutadgu Bilig, Atabetü’l Hakâyık, Hikmetnâme, Divânu Lügati’t-Türk ile ortaya çıkan İslam eksenli bu edebiyat Anadolu sahasında Hacı Bektaş Veli’nin Makâlât’ı, Yunus Emre Divanı ve Risaletü’n-Nushiye’si ve Mesnevi ile temel oluşturmuş, fetihlerle birlikte Anadolu ve Balkanlar’da Türkçe ve Boşnak’ça da Dîvan, Halk ve Tekke Edebiyatı sahalarında binlerce eser telif edilmiştir. Bu eserleri teşekkül, klasik, Tanzimat ve Meşrutiyet ile Cumhuriyet olmak üzere dört dönem üzerinden tasnif ve tahlil etmek mümkündür. Dersin kaynakları İslam öncesi ve sonrası olmak üzere ikiye ayrılmakta; İslam sonrası zamanlarda eserler söz ve mazmun varlığı ile İran edebiyatına dayanmaktadır. Zemininde ise Kur’ân-ı Kerim, Siyer, Hadis, akaid, ilmihal bulunmakta; özünde tasavvufi neşve bulunduran ilahi, nefes, nutuk, devriye, şathiye gibi nazım türleri de tevhid dairesinde şiire dönüşmektedir.
Bu dersi başaran talebeler din ve edebiyatın tarifini ve aralarındaki münasebeti, edebi eserin estetik değerin tamamlayıcı unsurlarından olduğunu kavrarlar. Dersin ilk kaynaklarını, Anadolu’daki tekamülünü, vezin, ahenk ve edebi sanatlar hakkında bilgi ve onların tatbikini klasik edebiyatımızdaki nazım türleri şekillerini inceler; Tevhid, Münacaat, Esma-i Hüsna, Naat, Mevlid, Siyer, Hilyeler, Kırk Hadis gibi dini nazım ve nesir türleri ile tanışır ve şerh ve tahlil yoluyla verilen bilgiyi estetik haz alınacak bir düzeye çıkarmış olurlar.
Doç. Dr. Nurettin ÇALIŞKAN
Türk İslam Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı